اهمیت تعامل معنادار با جامعه در سنین پیری
مقدمه
تجزیه و تحلیل موسسه بهداشت مک کینزی نشان می دهد که وقتی افراد مسن بیشتر در جامعه مشارکت می کنند شادتر و سالم تر هستند و کمک به آنها در انجام این کار می تواند برای اقتصاد نیز مفید باشد.
چه چیزی قوی ترین پیش بینی را درمورد سلامت و شادی در دوران پیری به ما میدهد؟
تعداد فزاینده ای از تحقیقات نشان می دهد که پاسخ، روابط خوب است. روابطی که حس هدفمندی و ارتباط معناداری را با یکدیگر و با جامعه القا می کنند.
نظرسنجی اخیر موسسه بهداشت مک کینزی (MHI) از بزرگسالان 55 ساله و بالاتر که در 21 کشور انجام شده، این یافته ها را تایید می کند. نتایج نشان میدهد که داشتن هدف در زندگی و ارتباطات معنادار با دیگران از مهم ترین عوامل تقویت کننده سلامت افراد مسن در سراسر جهان است. اغلب پاسخ دهندگان رضایت شخصی و ارتباط اجتماعی را به عنوان انگیزه اصلی برای کار یا داوطلب شدن در فعالیت های اجتماعی ذکر می کنند و آنچه که مهم تلقی می شود، یادگیری مادام العمر و مشارکت در سازمان ها یا فعالیت های اجتماعی است.
این یافته‌ها همگی با مفهوم «مشارکت اجتماعی» که توسط MHI به عنوان «درگیری مداوم در فعالیت‌های عمدی که منجر به تعامل معنادار با جامعه و جامعه می‌شود»، تعریف می‌شود که شامل فعالیت هایی است که سالمندان می توانند در جوامع خود دنبال کنند. مانند کار کردن، فعالیت های داوطلبانه، یادگیری و آموزش یا شرکت در فعالیت های اجتماعی. از طریق این فعالیت‌ها است که سالمندان می‌توانند بسیاری از عواملی را که بر سلامت آنها تأثیر می‌گذارند را از یافتن هدف گرفته تا ارتباط با دیگران و فعال ماندن برآورده کنند.
موضوع مشارکت اجتماعی سالمندان به طور فزاینده ای به هر دو سطح جهانی و محلی مرتبط می شود و اغلب به عنوان یک مؤلفه اصلی برای برنامه های پیری سالم مورد بحث قرار می گیرد. سازمان ملل و سازمان بهداشت جهانی (WHO) در چارچوب ابتکارات خود برای پیری سالم، پنج حوزه اصلی توانایی عملکردی (functional ability) را به‌عنوان معیارهای کلیدی برای حمایت از سالمندی سالم و توانمند شناسایی کرده است که «توانایی کمک به جامعه» به عنوان یکی از پنج حوزه توانایی عملکردی مورد نیاز برای پیری سالم را فهرست می‌کند و چهار مورد از آنها به مشارکت اجتماعی افراد مسن تر مربوط می شود. این حوزه‌ها به افراد مسن کمک می‌کنند که به استقلال و کیفیت زندگی بالاتر دست یابند.
حوزه های توانایی عملکردی مورد نیاز برای پیری سالم:
۱. توانایی تأمین نیازهای اولیه روزانه
این حوزه به معنای داشتن استقلال در انجام فعالیت‌های روزمره مانند تهیه غذا، پوشیدن لباس، و مدیریت داروهاست. انجام این امور به سالمندان کمک می‌کند تا خودکفا باشند و نیازهای اساسی خود را بدون وابستگی به دیگران تأمین کنند.
۲. توانایی یادگیری، رشد و تصمیم‌گیری
سالمندان باید توانایی حفظ قابلیت‌های شناختی و ذهنی خود را داشته باشند تا بتوانند به یادگیری و رشد ادامه دهند و در امور روزمره تصمیم‌گیری‌های مناسبی انجام دهند. این حوزه شامل حفظ سلامت ذهنی و شناختی است و به آنها اجازه میدهد در زندگی به‌طور فعال شرکت کنند.
۳. توانایی تحرک
توانایی حرکت و جابجایی به صورت مستقل یکی از حوزه‌های کلیدی است. سالمندان باید قادر به راه رفتن، جابجایی در خانه و جامعه و استفاده از وسایل حمل و نقل باشند تا بتوانند در فعالیت‌های مختلف شرکت کنند و از زندگی اجتماعی خود لذت ببرند.
۴. توانایی ایجاد و حفظ روابط اجتماعی
داشتن روابط اجتماعی معنادار و احساس تعلق به جامعه برای حفظ سلامت روان و عاطفی سالمندان بسیار مهم است. این حوزه شامل توانایی برقراری ارتباط با خانواده، دوستان، و شرکت در فعالیت‌های اجتماعی می‌باشد.
۵. توانایی مشارکت و کمک به جامعه
این حوزه به سالمندان اجازه میدهد احساس کنند همچنان نقشی در جامعه دارند و می‌توانند به دیگران کمک کنند. افراد مسن باید قادر باشند در فعالیت‌های اجتماعی و داوطلبانه شرکت کنند، مهارت‌های خود را به اشتراک بگذارند و از تجربه‌هایشان برای بهبود جامعه استفاده کنند. این توانایی به آنها حس هدفمندی و ارزشمندی می‌بخشد و از انزوا جلوگیری می‌کند.
پیش بینی می شود تا سال 2050 تعداد افراد بالای 65 سال از 9.4 به 16.5 درصد از کل جمعیت جهان افزایش یابد. در سطح محلی، شکاف های روستایی-شهری به طور فزاینده ای کشورها را با چالش ایجاد تعادل در تجارب عادلانه سالمندی مواجه خواهد کرد. زیرا در آینده، مشارکت اجتماعی در شهرها و جوامع محلی ما برای ساختن جامعه ای که در آن پیری سالم شکوفا بشود، بدون در نظر گرفتن محل زندگی افراد، ضروری است.
چرا مشارکت اجتماعی افراد با سن بالاتر اهمیت دارد؟
مشارکت اجتماعی میتواند تأثیر مثبتی بر سلامت سالمندان داشته باشد. در نظرسنجی MHI، کسانی که در فعالیت‌های اجتماعی شرکت داشتند، بهبود ۴ تا ۸ درصدی در سلامت کلی خود نسبت به کسانی که مایل به شرکت بودند اما شرکت نکردند را گزارش دادند. این یافته با مطالعات پیشین هم‌خوانی دارد. MHI بیش از 70 مقاله علمی و معتبر درباره مشارکت اجتماعی سالمندان را بررسی کرد و شش مزیت اصلی برای سلامت شناسایی شد: کاهش نرخ مرگ و میر، کاهش ناتوانی‌های شناختی، کاهش ناتوانی‌های عملکردی و ضعف جسمانی، کاهش احساس تنهایی و افسردگی، افزایش سطح فعالیت بدنی، و بهبود معنا و کیفیت زندگی.
برخی از قوی‌ترین شواهد تاکنون از “مطالعه توسعه بزرگسالان هاروارد” که چندین دهه ادامه داشته، به دست آمده است. «رابرت والدینگر»، مدیر این مطالعه و نویسنده کتاب “زندگی خوب: درس‌هایی از طولانی‌ترین مطالعه علمی درباره خوشبختی در جهان” بیان کرده است افرادی که شادتر بودند، سالم‌تر ماندند و طولانی‌تر زندگی کردند، کسانی بودند که گرم‌ترین ارتباطات را با دیگران داشتند و در واقع، روابط خوب قوی‌ترین عامل پیش‌بینی‌کننده شادی و سلامت در دوران پیری بود.
علاوه بر روابط قوی و حس هدفمندی، مشارکت اجتماعی مزایای اقتصادی نیز دارد. MHI تخمین می‌زند که فرصت اقتصادی سالانه حدود ۶.۲ تریلیون دلار در تولید ناخالص داخلی (GDP) در ۲۱ کشوری که در نظرسنجی جهانی “پیری سالم” بررسی شده‌اند، وجود دارد. اگر بتوانیم سالمندانی که می‌خواهند کار کنند اما فعلاً کار نمی‌کنند را به نیروی کار بازگردانیم، معادل افزایش تقریبی ۸ درصدی تولید ناخالص داخلی خواهد بود. برای ایالات متحده به تنهایی، این فرصت به ۱.۷ تریلیون دلار (یا ۷.۲ درصد تولید ناخالص داخلی سال ۲۰۲۱) می‌رسد که میتواند تاثیر چشمگیری بر اقتصاد ملی داشته باشد و این حتی بدون در نظر گرفتن مشارکت کارگران مسن امروزی است بطوری که۲۱ درصد از کل نیروی کار در اقتصادهای با درآمد بالا را افراد ۵۵ ساله و بالاتر تشکیل می‌دهند.
پتانسیل مشارکت اجتماعی افراد مسن در فعالیت های اقتصادی، بدون تردید مفید است. فراتر از اشتغال و فعالیت های داوطلبانه، افزایش مشارکت اجتماعی این افراد میتواند از طریق بهبود انسجام بین نسلی و گنجاندن صدای سالمندان در گفتمان سیاسی به هماهنگی اجتماعی بهتر نیز منجر شود.
موانع مشارکت اجتماعی افراد سن بالا
نظرسنجی جهانی سالمندی سالم «مشکل در یافتن شغل» و «فقدان فرصت های جذاب» را به عنوان رایج ترین موانعی که افراد مسن هنگام جستجوی کار با آن مواجه می شوند، شناسایی کرد. برای کسانی که به دنبال فرصت های داوطلبانه هستند، رایج ترین موانع ذکر شده «عدم فرصت های جذاب» و «نگرانی های سلامتی» بودند. علاوه بر این یافته‌ها، بررسی این مطالعه، چندین موانع اجتماعی و تصورات نادرست را شناسایی کرد که مانع پیشرفت برای افراد مسن‌تر می‌شوند که به دنبال فرصتهایی برای مشارکت هستند:
- باورهای منسوخ شده در مورد سن
یکی از چالش‌ها، نگرش‌های سنی اشتباهی است که فرض می‌کنند کهولت با ضعف در عملکرد مؤثر، مرتبط است. علی‌رغم اینکه افراد مسن‌تر از همیشه سالم‌تر و تحصیل‌کرده‌تر هستند، این باورهای منسوخ اغلب میتواند منجر به سوگیری‌های ناعادلانه علیه سالمندانی شود که به دنبال فرصتهایی برای مشارکت هستند. برای مثال، داده‌های پیش از همه‌گیری کرونا در بریتانیا نشان میدهد که تنها 35 درصد از کارگران 50 ساله و بالاتر در عرض سه ماه دوباره استخدام می‌شوند که بدترین درصد در بین هر گروه سنی است.
در ادامه با استناد به منابع معتبر و اطلاعات موجود در گزارش سازمان بهداشت جهانی به بررسی برخی از این باورها و اثرات آنها بر مشارکت اجتماعی سالمندان می‌پردازیم.
- باور به ناتوانی جسمی و ذهنی
یکی از رایج‌ترین تصورات درباره سالمندان این است که آنها به‌طور طبیعی دچار ناتوانی‌های جسمی و ذهنی می‌شوند. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، این باور نادرست است و بسیاری از سالمندان قادر به انجام فعالیت‌های روزمره و مشارکت در کارهای اجتماعی و داوطلبانه هستند. سالمندان می‌توانند با حفظ سلامت جسمی و روانی خود، در فعالیت‌های اجتماعی فعال باقی بمانند.
- تصور از عدم توانایی در یادگیری
برخی افراد بر این باورند که سالمندان نمی‌توانند مهارت‌های جدید را یاد بگیرند. تحقیقات نشان می‌دهند که افراد در هر سنی می‌توانند مهارت‌های جدید را بیاموزند و از یادگیری لذت ببرند. این باور غلط میتواند منجر به ایجاد موانع برای شرکت سالمندان در دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های داوطلبانه شود.
- ارتباط با تنهایی و انزوا
بسیاری از افراد معتقدند که سالمندان به دلیل سنشان به تنهایی و انزوا دچار می‌شوند و نمی‌توانند روابط اجتماعی فعالی داشته باشند. این تصور ممکن است باعث شود که سالمندان از تلاش برای برقراری ارتباط با دیگران منصرف شوند. در حقیقت، سالمندان می‌توانند روابط اجتماعی عمیق و پایداری ایجاد کنند و در فعالیت‌های اجتماعی شرکت کنند که به کاهش احساس تنهایی و انزوا کمک می‌کند.
- عدم تأثیرگذاری و ارزش‌گذاری
باور دیگری که میتواند مانع از مشارکت اجتماعی سالمندان شود، این است که بسیاری از افراد فکر می‌کنند که سالمندان دیگر نمی‌توانند به جامعه خدمت کنند یا تأثیرگذاری داشته باشند. اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند که سالمندان با تجربیات و دانشی که دارند، می‌توانند نقش‌های مهمی در جامعه ایفا کنند و به عنوان الگوهایی برای نسل‌های جوان‌تر عمل کنند.
- تبعیض سنی
تبعیض سنی (Ageism) یکی از مسائل جدی است که تأثیر قابل‌توجهی بر مشارکت اجتماعی سالمندان دارد. این تبعیض ممکن است در محیط‌های کاری، اجتماعی و حتی خانوادگی وجود داشته باشد و مانع از آن شود که سالمندان به فعالیت‌های اجتماعی بپردازند. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، مبارزه با تبعیض سنی و ترویج احترام به سالمندان میتواند به بهبود مشارکت اجتماعی آنها کمک کند.
- نبود فرصت‌ها و منابع
سالمندان ممکن است به دلیل نداشتن فرصت‌های کافی برای مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی و داوطلبانه احساس ناتوانی کنند. نبود برنامه‌های حمایتی و منابع کافی میتواند مانع از مشارکت آنها شود. در این زمینه، سازمان‌های دولتی و غیردولتی باید تلاش کنند تا فرصت‌های مناسب برای مشارکت سالمندان فراهم کنند.
باورهای غلط درباره سالمندی و سلامتی میتواند تأثیرات منفی قابل‌توجهی بر مشارکت اجتماعی افراد سن بالا در فعالیت‌های داوطلبانه داشته باشد. شناخت این باورها و تلاش برای تغییر آنها از طریق آموزش و آگاهی‌بخشی به جامعه، میتواند به بهبود وضعیت سالمندان و افزایش مشارکت آنها در فعالیت‌های اجتماعی کمک کند. در نهایت، ایجاد محیطی که سالمندان بتوانند به‌راحتی مشارکت کنند، نه‌تنها به بهبود کیفیت زندگی آنها کمک می‌کند، بلکه باعث تقویت همبستگی اجتماعی و پیشرفت جامعه خواهد شد.
۲. نبود هماهنگی میان اقدامات بخش های مختلف
ذینفعانی که در پی اجرای برنامه‌هایی برای افزایش مشارکت اجتماعی سالمندان هستند، اغلب نیازهای سایر بخش‌های مرتبط را در نظر نمی‌گیرند. برای مثال، برخی از دولت‌ها با پرداخت یارانه به حقوق کارگران سالمند، به دنبال تشویق کارفرمایان به استخدام سالمندان هستند. اما یک نظرسنجی جهانی نشان داد که این یارانه‌ها برای مدیران استخدام به‌مراتب کمتر از اقدامات دیگر، مانند گواهی‌های شناخته‌شده صنعتی یا حضور در برنامه‌های اشتغال معتبر، جذابیت دارند. نبود هماهنگی میان بخش‌های مختلف میتواند باعث شود که این تلاش‌ها، با وجود نیت خوب، نتایج مورد انتظار را نداشته باشند.
۳. دسترسی نابرابر به فرصت‌ها
نابرابری‌هایی که در طول زندگی فرد رفع نمی‌شوند، می‌توانند با گذشت زمان تشدید شده و دسترسی به فرصت‌های باکیفیت برای مشارکت اجتماعی در دوران سالمندی را کاهش دهند. برای مثال، در اقتصادهای با درآمد پایین و متوسط، زنان همچنان از نظر نرخ سواد از مردان عقب هستند (۵۴ درصد در برابر ۶۹ درصد در اقتصادهای با درآمد پایین و ۷۰ درصد در برابر ۸۳ درصد در اقتصادهای با درآمد متوسط). این شکاف میتواند مانع دسترسی زنان به فرصتهایی مانند اشتغال با کیفیت شود. به این ترتیب، سالمندانی که بیشترین نیاز به فرصت‌های مشارکت اجتماعی دارند، اغلب از این فرصت‌ها بی‌بهره می‌مانند.
۴. کمبود حمایت‌های ساختاری
در حالی که برخی کشورها دارای سیاست‌های رسمی برای ترویج مشارکت اجتماعی سالمندان هستند، مثلا ممنوعیت بازنشستگی اجباری از سوی کارفرمایان، تنها ۶۳ درصد از کشورهای عضو سازمان ملل قوانین و استراتژی‌های اجرایی در برابر تبعیض سنی دارند. نبود این سیاست‌ها و برنامه‌های دولتی ممکن است مانع از آن شود که سایر بخش‌ها، مانند آموزش، برنامه‌های خود را اجرا کنند. برای مثال، فراهم‌کردن امکان حضور سالمندان در دوره‌های دانشگاهی بدون نیاز به اخذ مدرک.
۵. کمبود داده‌ها
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، سه‌چهارم کشورهای جهان داده‌های محدود یا غیرقابل استنادی درباره پیری سالم یا گروه‌های سالمندان دارند. از منظر مشارکت اجتماعی، این موضوع باعث کم‌ارزش جلوه‌دادن مشارکت سالمندان و نیازهای برآورده‌نشده برای فرصت‌های مشارکت، مانند اندازه‌گیری نشدن درصد سالمندانی که تمایل به مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی دارند، می‌شود.
۶. نبود مطالعات کافی
بسیاری از مداخلات مرتبط با مشارکت اجتماعی سالمندان فاقد پشتوانه علمی قوی هستند. بررسی مطالعات موسسه سلامت مک کینزی نشان میدهد که بیش از سه‌چهارم از ۲۲ مداخله متداول در حوزه نیروی کار دوستدار سالمندان از پشتوانه شواهد کافی برخوردار نیستند. برخی از مداخلات، شواهد محدودی از کارایی داشتند و برخی دیگر نتایج مربوط به مداخلات نیروی کار در زمینه‌های دیگر، مانند تلاش‌های مرتبط با تنوع و شمول، را تعمیم داده بودند. یک پایه شواهد قوی‌تر میتواند به ذینفعان کمک کند تا مداخلات مؤثرتری را انتخاب یا طراحی کنند.
شهرها به عنوان بسترهای ایده آل رفع موانع مشارکت
بسیاری از موانع ذکر شده ریشه در نگرش های اجتماعی و شکاف های سیستمی در درک موضوع دارند. حل این موانع مستلزم یک تغییر اساسی در زیرساخت ها است تا حمایتی فراگیر برای همه افراد در گروه های سنی مختلف ایجاد شود. برای دستیابی به نتایج مطلوب، این تغییر باید در تمام جنبه های زیرساخت گسترش یابد:
زیرساخت‌های اجتماعی: از پرورش هنجارهایی در جامعه که در آن افرادی از همه نسل‌ها با هم کار می‌کنند و با هم اجتماعی می‌شوند، تا به رسمیت شناختن نقش‌های مهمی که افراد مسن در جوامع محلی ایفا می‌کنند.
زیرساخت های فیزیکی: از ساخت و طراحی محیط های کاری با در نظر گرفتن نیازهای حرکتی همه افراد تا بهبود دسترسی از طریق سیستم های حمل و نقل و نزدیکی به امکانات ضروری.
زیرساخت‌های سیاسی: از تصویب سیاست‌های حمایت از حقوق مشارکت سالمندان در جامعه تا بودجه‌بندی برنامه‌هایی که فرصت‌های معناداری برای مشارکت افراد مسن ایجاد می‌کند.
شهرها و جوامع به عنوان محل تلاقی این عناصر زیرساختی عمل می کنند و بستری را برای رسیدگی به مشارکت اجتماعی بزرگسالان در سطح محلی فراهم می آورند. سازمان بهداشت جهانی، نقش ارتباطی شهرها را به رسمیت می شناسد و در چارچوب شهرهای “دوستدار سن”، چگونگی ارتباط شهرها با حوزه های مختلف زندگی شهری را مشخص می کند. هشت حوزه کلیدی در زمینه شهرهای دوستدار سن معرفی شده که هدف از آنها بهبود شرایط زندگی سالمندان در محیط‌های شهری است. این حوزه‌ها برای ارتقای مشارکت اجتماعی، ایمنی و سلامت سالمندان طراحی شده‌اند و به شهرها کمک می‌کنند تا سیاست‌ها و خدمات مناسبی برای سالمندان فراهم کنند. این هشت حوزه شامل موارد زیر است:
۱. حمل و نقل
دسترسی به سیستم حمل و نقل کارآمد، ایمن، مقرون به صرفه و مناسب برای سالمندان از اهمیت بالایی برخوردار است. حمل و نقل عمومی باید به گونه‌ای طراحی شود که سالمندان بتوانند به راحتی و با اطمینان از آن استفاده کنند. این شامل دسترسی آسان به ایستگاه‌ها، وجود پله‌ها و سطوح مناسب، و هزینه‌های معقول می‌شود.
۲. مسکن
خانه‌ها و محیط‌های مسکونی باید متناسب با نیازهای سالمندان باشند. این شامل دسترسی آسان، امکانات بهداشتی مناسب، ایمنی در ساختمان‌ها و نزدیکی به خدمات عمومی است. محیط‌های مسکونی باید از طراحی مناسبی برخوردار باشند که امکان زندگی مستقل و راحت را برای سالمندان فراهم کند.
۳. فضاهای باز و ساختمان‌ها
فضاهای عمومی، پارک‌ها و ساختمان‌های شهری باید به گونه‌ای طراحی شوند که به سالمندان اجازه دهند به راحتی در جامعه فعالیت کنند. این شامل وجود نیمکت‌ها، رمپ‌ها، توالت‌های عمومی مناسب و مسیرهای پیاده‌روی ایمن است. همچنین، فضاهای عمومی باید برای سالمندان جذاب و قابل دسترس باشند.
۴. احترام و مشارکت اجتماعی
شهرهای دوستدار سالمندان باید به نیازها و حقوق سالمندان احترام بگذارند و از آنها به‌عنوان اعضای ارزشمند جامعه یاد کنند. این شامل ایجاد فرصت‌های مناسب برای مشارکت فعال اجتماعی و همچنین احترام به تجربیات و نظرات سالمندان است. برنامه‌ها و خدمات باید با توجه به شان و جایگاه سالمندان طراحی شوند.
۵. مشارکت مدنی و اشتغال
سالمندان باید فرصتهایی برای مشارکت در تصمیم‌گیری‌های محلی، فعالیت‌های اجتماعی و اشتغال داشته باشند. این حوزه شامل فراهم‌کردن فرصت‌های شغلی مناسب برای سالمندان، ایجاد شرایط مناسب برای مشارکت در فعالیت‌های داوطلبانه و تقویت مشارکت آنها در فرآیندهای تصمیم‌گیری محلی است.
۶. ارتباطات و اطلاعات
دسترسی به اطلاعات دقیق و به‌روز برای سالمندان ضروری است. اطلاعات مربوط به خدمات، امکانات شهری و حقوق سالمندان باید به‌صورت ساده و قابل فهم ارائه شود. رسانه‌ها و منابع ارتباطی باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که سالمندان بتوانند به راحتی از آنها استفاده کنند.
۷. حمایت‌های اجتماعی و خدمات بهداشتی
دسترسی به خدمات بهداشتی و اجتماعی برای سالمندان باید تضمین شود. خدمات بهداشتی شامل مراقبت‌های اولیه، تخصصی و همچنین خدماتی برای مراقبت‌های طولانی‌مدت است. همچنین، خدمات اجتماعی مانند کمک‌های خانگی و پشتیبانی‌های روانی برای سالمندان اهمیت زیادی دارند.
۸. شکاف‌ها و فرصت‌های جدید در شهرهای دوستدار سن
این حوزه بر شناخت فرصت‌ها و ایجاد برنامه‌های نوآورانه برای تطبیق شهرها با نیازهای روزافزون سالمندان تمرکز دارد. بررسی وضعیت موجود و پیاده‌سازی راهکارهای جدید برای حمایت از سالمندان در محیط‌های شهری میتواند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی آنها ایفا کند.
این هشت حوزه کلیدی به عنوان چارچوبی جامع عمل می‌کنند تا شهرها را در جهت فراهم‌کردن محیط‌های مناسب برای سالمندان هدایت کنند. توجه به هر یک از این حوزه‌ها میتواند به بهبود سلامت، ایمنی و مشارکت اجتماعی سالمندان کمک کند و در نهایت باعث ارتقای کیفیت زندگی در سنین بالا شود.
مسیر مشارکت اجتماعی معنادار در شهرها
۱. توانمندسازی و تشویق سالمندان به زندگی بهینه
توانمندسازی سالمندان برای فعال بودن در جوامع محلی راهی مؤثر برای تغییر تدریجی باورهای سن‌گرایانه و ایجاد نگرش‌هایی است که نمایانگر جمعیت سالمند محلی باشد. در واقع، استراتژی‌های تماس بین‌نسلی از مؤثرترین مداخلات برای کاهش سن‌گرایی علیه افراد سالمند به شمار می‌روند.
نمونه شهری: سازمان‌های مبتنی بر جامعه در هانوی که توسط سالمندان اداره می‌شوند
در هانوی، ویتنام، ۹۴ انجمن بین‌نسلی توسط سازمان غیردولتی”Help Age International” به‌عنوان بخشی از پروژه‌ی حمایت از سالمندان محروم در سراسر ویتنام تأسیس شد. سالمندان محلی می‌توانستند گرد هم بیایند و در مورد نحوه مشارکت خود در جوامع محلی تصمیم‌گیری کنند. در طول سه سال این پروژه، اعضای انجمن ها به‌طور جمعی ۴۲۰ میلیون ویتنامی (تقریباً ۱۷،۶۰۰ دلار) برای حفظ فعالیت‌های خود جمع‌آوری کردند و موفق به ارائه وام‌های خرد به ۳۹۰ عضو برای بهبود توانایی درآمدزایی شدند و به ۹۷ عضو جامعه محلی در دریافت خدمات مراقبت خانگی کمک کردند. از میان تمام این مزایا، ۹۹.۵ درصد از اعضای انجمن گزارش دادند که حس همبستگی و اتحاد در جوامع آنها بهبود یافته است.
۲. برنامه‌هایی برای توجه بیشتر به کسانی که به کمک نیاز دارند،
سالمندانی که ممکن است با چالش‌های مالی، بهداشتی یا مسکن مواجه باشند به تلاش‌های ویژه‌ای برای پذیرش و مشارکت در جامعه نیاز دارند. این میتواند از طریق ایجاد برنامه‌هایی که به‌طور خاص این گروه‌ها را هدف قرار می‌دهند با اختصاص سهمیه‌هایی در برنامه‌ها و رفع موانع جلوگیری از مشارکت این گروه‌ها به دست آید.
نمونه شهری: حمایت همتا به همتا از سالمندان در کیپ‌تاون
در کیپ‌تاون، برنامه حمایت همتا به همتا به نام “Age Well “ به‌عنوان روشی کم‌هزینه برای پاسخگویی به نیازهای جمعیت رو به افزایش سالمندان آغاز شد. نمونه‌ای غیرتصادفی از ۲۱۲ نفر بالای ۶۰ سال از محله «خایلیتشه» انتخاب شدند، جایی که جمعیت محلی عمدتاً متشکل از افراد محروم و سیاه‌پوستان آفریقایی با منابع محدود و دسترسی ناکافی به خدمات بهداشتی بود. مشتریان Age Well به‌طور منظم توسط داوطلبانی که خود بالای ۶۰ سال بودند، ملاقات می‌شدند. این داوطلبان به دوستان آنها تبدیل می‌شدند و در معرفی آنها به متخصصان پزشکی و ارائه‌دهندگان خدمات اجتماعی کمک می‌کردند. مشتریان Age Well در طول برنامه بهبودهایی در نمرات بهزیستی روانی نشان دادند، به‌طوری که میانگین نمرات بطور معنی داری از ۵۰ درصد به ۷۹ درصد افزایش یافت که نشان‌دهنده بهبود کلی ۵۸ درصدی است.
۳. تشویق همکاری‌های بین بخشی
همکاری‌های بین بخشی میتواند اطمینان حاصل کند که مهارت ها و منابع به‌درستی در تلاش برای تشویق مشارکت اجتماعی سالمندان استفاده شوند. کسب‌وکارها می‌توانند با سازمان‌های غیردولتی مرتبط با سالمندی همکاری کنند تا برنامه های دوستدار سالمند را باهم انجام دهند. دولت‌ها می‌توانند با دانشگاه‌ها و گروه‌های محلی همکاری کنند تا فرصت‌های یادگیری برای افراد سن بالا را تقویت کنند.
نمونه شهری: راه‌حل همه‌جانبه سن‌تیگو برای بهبود دسترسی شهری
در پایتخت شیلی، سانتیاگو، هزاران سالمند از دستبندهای RedActiva استفاده می‌کنند، دستبندهای سیلیکونی قرمزی که به آنها در حرکت در شهر کمک می‌کند. استفاده‌کنندگان می‌توانند از این دستبند برای درخواست تمدید زمان عبور از خط عابر پیاده در چراغ‌های راهنمایی، دسترسی به امکانات رایگان سرویس بهداشتی و علامت‌گذاری ایستگاه‌های ویژه برای حمل‌ونقل عمومی استفاده کنند. دستبند RedActiva حاصل مشارکت عمومی-خصوصی موفق بین دانشگاه کاتولیکا شیلی، انجمن AFP شیلی، مسئولان حمل و نقل و ترافیک شهری و خود شهروندان سالمند است. با هزینه تقریباً ۲ دلار به ازای هر واحد، دستبند RedActiva نمونه‌ای از طراحی نوآورانه متمرکز بر کاربر و همکاری بین بخشی است.
۴. سرمایه‌گذاری در ساختارهای حمایتی برای مشارکت اجتماعی سالمندان
دولت‌ها می‌توانند با ارائه الگو در ترویج مشارکت اجتماعی سالمندان، پیشگام باشند. این میتواند به شکل ایجاد برنامه‌هایی در همکاری با سایر بخش‌ها، مانند همکاری یک اداره محلی در حیطه سالمندی با اتاق بازرگانی برای بررسی فرصت‌های مشارکت داوطلبانه برای سالمندان یا ایجاد حمایت‌های ضد تبعیض سنی باشد.
نمونه شهری: سرمایه‌گذاری سنگاپور در نیروی کار سالمند خود
دولت سنگاپور در تمامی مراحل مسیر شغلی نیروی کار سالمند سرمایه‌گذاری کرده است. کارگران سالمند شرکت‌کننده در برنامه‌های مهارت‌آموزی می‌توانند تا ۹۰ درصد از هزینه‌های دوره را تحت پوشش یارانه قرار دهند، کارفرمایان با تأمین مالی و دانش تخصصی برای طراحی مجدد شغل‌ها برای کارگران سالمند و ایجاد محیط‌های کاری دوستدار سن حمایت می‌شوند و دولت سن بازنشستگی مجددی را برای حفاظت قانونی از حقوق کارگرانی که می‌خواهند در سنین بالا به کار ادامه دهند، مشخص کرده است. بیش از ۲۴۰۰۰ کارگر بالای ۵۰ سال از کمک‌های مالی طراحی شغل به بیش از ۲۵۰۰ شرکت بهره‌مند شده‌اند و بیش از ۹۹۰۰۰ سالمند از بیش از ۱۰۰۰ دوره آموزشی ارائه‌شده از طریق آکادمی ملی نقره‌ای سنگاپور مهارت‌های جدیدی یاد گرفته‌اند. به همین دلیل نرخ اشتغال بزرگسالان بالای ۶۵ سال از ۱۷.۱ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۳۱ درصد در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است.
5. بهبود اندازه‌گیری‌های مشارکت اجتماعی
دسترسی به داده‌ها در سطح شهر درباره‌ی مشارکت، نیازها و ترجیحات شهروندان سالمند، اساس طراحی مداخلات متناسب و پیگیری موفقیت است. با توجه به سیاست‌های محلی، روش‌های مختلفی برای جمع‌آوری داده‌ها وجود دارد: نظرسنجی‌ها ، نقشه‌های جغرافیایی، تکنولوژی‌های حسگر پوشیدنی و غیره.
نمونه شهری: رویکرد مبتنی بر داده های شهر بارسلونا در مشارکت اجتماعی سالمندان
شورای شهر بارسلونا در سال ۲۰۱۸ استراتژی خود برای تغییرات جمعیتی و سالمندی را تصویب کرد که پس از یک تحلیل عمیق از جمعیت محلی این شهر انجام شد. از طریق این تحلیل، دولت محلی چندین موضوع مرتبط با مشارکت اجتماعی شهروندان سالمند بارسلونا را شناسایی کرد. ۶۵ درصد از این گروه هرگز در هیچ فعالیت گروهی شرکت نکرده بودند و نرخ‌های مشارکت در مناطق مختلف بسیار متغیر بود. همچنین تمایل به شرکت در فعالیت‌های اجتماعی در محله‌هایی که جمعیت افراد ۶۵ سال به بالا، بیشتر بودند به‌طور قابل توجهی بالا بود. با استفاده از این داده‌ها، شورای شهر بارسلونا یک استراتژی دوستدار سالمند طراحی کرد تا مشارکت اجتماعی را متناسب با ترجیحات جمعیت محلی ترویج کند. نکات برجسته این استراتژی شامل برنامه‌ریزی مجموعه‌ای گسترده از فعالیت‌ها، گسترش دسترسی سالمندان به تسهیلات محلی مانند مدارس، موسیقی و موزه‌ها و درگیر کردن شهروندان سالمند در شکل‌دهی به سیاست‌های حمل و نقل عمومی شهر بود.
۶. ایجاد شواهدی برای رویکردهای امیدوارکننده در مشارکت اجتماعی
ارزیابی‌های رسمی از مداخلات موجود برای بهبود مشارکت اجتماعی سالمندان میتواند ابزاری مفید برای شناسایی راه‌حل‌های واقعی و مؤثر باشد. از سوی دیگر، نهادهای اجرایی می‌توانند از یک رویکرد مبتنی بر شواهد قوی استفاده کنند تا اعتماد سرمایه‌گذاران و حامیان بالقوه را جلب کنند.
نمونه شهری: ریشه های گسترش مشارکت اجتماعی مبتنی بر شواهد در شهرهای فیلادلفیا، ناحیه جنوبی برانکس در نیویورک، مینیاپولیس، پورتلند و پورت آرتور در تگزاس
یک برنامه آزمایشی به نام Experience Corps در سال ۱۹۹۶ در پنج شهر ایالات متحده به‌منظور استفاده از داوطلبان سالمند برای کمک به کودکان مدرسه‌ای محروم آزمایش شد. این برنامه توسط محققان دانشگاه جانز هاپکینز ارزیابی شد و بهبودهای قابل توجهی در سطح سواد کودکان، حفظ و حمایت از معلمان و همچنین مزایای بهداشتی از جمله کاهش وزن، کاهش فشار خون و بهبود سطح کلسترول را برای داوطلبان سالمند نشان داد. امروزه، Experience Corps به بیش از ۲۰۰۰ داوطلب گسترش یافته که به بیش از ۳۰۰۰۰ دانش‌آموز در ۲۱ شهر خدمت ارائه می‌دهند.
وضعیت مشارکت اجتماعی سالمندان در ایران
سالمندان بخش مهمی از جامعه ایران را تشکیل می‌دهند و با توجه به روند رو به رشد پیری جمعیت، نیاز به توجه و حمایت بیشتری در حوزه مشارکت اجتماعی احساس می‌شود. مشارکت اجتماعی سالمندان نه‌تنها به بهبود کیفیت زندگی آنها کمک می‌کند، بلکه به تقویت همبستگی اجتماعی و پویایی جامعه نیز می‌انجامد.
وضعیت کنونی مشارکت اجتماعی سالمندان
در ایران، با وجود پیشرفت‌های اجتماعی و اقتصادی، سالمندان هنوز در بسیاری از جنبه‌ها از مشارکت اجتماعی کمتری برخوردارند. بر اساس آمارها، بسیاری از سالمندان به دلیل سنشان از فرصت‌های شغلی، آموزشی و اجتماعی محروم می‌شوند. در عین حال، جمعیت سالمند کشور به‌طور پیوسته در حال افزایش است و این خود ضرورت توجه به نیازهای این گروه را دوچندان می‌کند.
از جمله موانع موجود در مشارکت اجتماعی افراد سن بالا در ایران میتوان به مسئله تبعیض سنی و سن‌گرایی یکی از مشکلات اصلی است که باعث می‌شود سالمندان از فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی محروم شوند. این تبعیض میتواند در محیط کار، خدمات اجتماعی و حتی در خانواده‌ها دیده شود. همچنین عدم وجود زیرساخت‌های مناسب شهری و اجتماعی، از جمله پیاده‌روها، حمل‌ونقل عمومی و مراکز فرهنگی، غالباً برای سالمندان مناسب نیستند و این میتواند مانع از مشارکت آنها در فعالیت‌های اجتماعی شود.
از طرف دیگر شرایط اقتصادی نامناسب و نرخ بالای تورم میتواند فشار مالی زیادی بر سالمندان وارد کند و این امر مانع از شرکت آنها در برنامه‌ها و فعالیت‌های اجتماعی می‌شود. فقدان برنامه‌های آموزشی مناسب در زمینه اهمیت مشارکت اجتماعی و نحوه فعالیت در این زمینه، از دیگر موانع موجود است.
چه فرصتهایی برای افزایش مشارکت اجتماعی افراد مسن در ایران وجود دارد؟
فرهنگ غنی احترام به سالمندان: ایران با فرهنگی غنی که به احترام به سالمندان تأکید دارد، میتواند از این فرهنگ برای تشویق مشارکت اجتماعی سالمندان استفاده کند.
افزایش تعداد سالمندان: روند رو به رشد جمعیت سالمند، فرصتی برای توسعه برنامه‌های اجتماعی و اقتصادی مناسب برای این گروه ایجاد می‌کند.
تحولات اجتماعی و فرهنگی: افزایش آگاهی جامعه درباره اهمیت مشارکت سالمندان میتواند زمینه‌ساز ایجاد برنامه‌های مناسب و کارآمد برای این گروه سنی باشد.
حمایت‌های دولتی: دولت میتواند با ایجاد سیاست‌ها و برنامه‌های حمایتی، فضایی مناسب برای مشارکت سالمندان فراهم کند و آنها را به فعال‌تر شدن در جامعه ترغیب نماید.
از جمله اقدامات انجام شده “دوستدار سن” میتوان به موارد زیر اشاره کرد که نیاز به پیگیری و توسعه فراگیر دارند:
برنامه‌های اجتماعی و فرهنگی: سازمان‌های دولتی و غیردولتی در ایران برنامه‌هایی مانند مراکز روزانه سالمندان، خانه‌های سالمندان و برنامه‌های فرهنگی و تفریحی را راه‌اندازی کرده‌اند که میتواند به بهبود کیفیت زندگی سالمندان کمک کند.
قوانین و سیاست‌های حمایتی: تعدادی از قوانین و سیاست‌ها برای حمایت از حقوق سالمندان و جلوگیری از تبعیض سنی تصویب شده است، اما اجرای این قوانین نیازمند توجه و پیگیری مستمر است.
سازمان‌های غیردولتی: بسیاری از سازمان‌های غیردولتی در ایران به حمایت از سالمندان و فراهم کردن فرصت‌های مشارکت اجتماعی برای آنها می‌پردازند و در این زمینه اقدامات موثری انجام داده‌اند.
سخن پایانی، ایجاد فرصت هایی در جهت منافع همگانی
عباراتی مانند “سونامی نقره” اغلب به این معنی است که افراد مسن تر منابع را تخلیه می کنند و نشان میدهد که طرفداران این عبارت از درک ارزش و پتانسیل افراد مسن در جامعه ناتوان هستند. موسسه سلامت مک کینزی معتقد است مشارکت اجتماعی بیشتر افراد مسن به نفع همه است بطوری که میتواند سلامت اجتماعی و روانی سالمندان را بهبود بخشد، تولید ناخالص داخلی را افزایش دهد و ارتباطات بین نسلی را برای اعضای جوان‌تر جامعه فراهم کند.
تحقیقات نشان میدهد که در حالی که تقاضای برآورده نشده جهانی برای افراد مسن برای مشارکت فعال‌تر در جوامعشان وجود دارد اما راه‌های امیدوارکننده‌ای نیز برای اصلاح این روند وجود دارد. همانطور که تاکید کردیم، تشویق مشارکت اجتماعی افراد مسن نیازمند یک رویکرد همه جانبه جامعه است که از سرمایه‌گذاری دولت‌ها در ایجاد فرصت‌ها گرفته تا توجه و همکارای کارفرمایان و مطالبه گری خود افراد مسن در اصلاحات و تغییرات، اهمیت دارد. یافتن رسانه هایی که ذینفعان را برای ایجاد یک جامعه سالم تر و پویاتر دعوت می کند تا با هم کار کنند ضروری است. مهمتر از آن، ما باید بدانیم که هر عضو جامعه بدون در نظر گرفتن سن، نقشی در حرکت به سوی آینده ای فراگیر دارد.
مشارکت اجتماعی سالمندان در ایران نیز نیازمند توجه و تلاش بیشتر از سوی دولت، جامعه و سازمان‌های غیردولتی است. با رفع موانع موجود و بهره‌مندی از فرصت‌ها و مزیت‌های موجود، میتوان به سالمندان کمک کرد تا نقش فعال‌تری در جامعه ایفا کنند و کیفیت زندگی خود را ارتقا دهند. ایجاد محیطی دوستدار سن که در آن سالمندان بتوانند به‌راحتی مشارکت کنند، نیازمند همکاری تمامی ذینفعان است.
در نهایت، توجه به نیازهای سالمندان و تلاش برای فراهم کردن شرایط مناسب برای مشارکت آنها در جامعه، نه‌تنها بهبود کیفیت زندگی این گروه را به همراه دارد بلکه موجب تقویت همبستگی اجتماعی و پیشرفت جامعه نیز خواهد شد.